NEDEN NSP?

2.4.NSP ALTl KATMANLI İNSAN MODELİ

İnsan Davranışını Yeniden Düşünmek

İnsan davranışını anlamaya yönelik geleneksel yaklaşımlar çoğu zaman belirli bir açıklama düzeyini merkeze alma eğilimindedir.

Bazı kuramlar davranışları açıklamaya çalışırken çevresel koşulları temel belirleyici olarak kabul etmiş, bazıları düşünsel süreçleri merkeze yerleştirmiş, bazıları duygusal yaşantıları ön plana çıkarmış, bazıları ise biyolojik ve nörolojik mekanizmalar üzerinde yoğunlaşmıştır.

Bu yaklaşımların her biri insan davranışının belirli yönlerini açıklamada önemli katkılar sağlamış olsa da insan deneyiminin tamamını açıklamak konusunda sınırlılıklar taşımaktadır.

Çünkü insan yalnızca düşünen bir varlık değildir.

İnsan yalnızca hisseden bir varlık da değildir.

İnsan yalnızca davranış üreten bir organizma da değildir.

İnsan aynı anda;

* algılayan,

* hisseden,

* bedeninde deneyimleyen,

* kendisini değerlendiren,

* kimlik oluşturan,

* davranış üreten

Çok katmanlı bir sistemdir.

NSP’nin temel varsayımı, insan davranışının bu sistemlerin sürekli etkileşimi sonucunda ortaya çıktığıdır.

Bu nedenle NSP insan deneyimini altı temel katman üzerinden açıklamaktadır:

1. Nörolojik Katman

2. Somatik Katman

3. Duygusal Katman

4. Öz Bilinç Katmanı

5. Kimlik Katmanı

6. Davranış Katmanı

Bu katmanlar doğrusal değil, döngüsel bir organizasyon içerisinde çalışmaktadır.

Her katman diğer katmanları etkilemekte ve aynı zamanda diğer katmanlardan etkilenmektedir.

Bu nedenle insan davranışı tek bir nedenin değil, çok katmanlı bir sistemin ürünüdür.

2.4.1 Nörolojik Katman

Nörolojik katman, bireyin çevresel uyaranları algılama, seçme, işleme ve anlamlandırma süreçlerini kapsamaktadır.

İnsan beyni her gün milyonlarca bilgiyle karşılaşmaktadır.

Ancak bu bilgilerin yalnızca çok küçük bir bölümü bilinçli farkındalık alanına ulaşmaktadır.

Beyin sürekli olarak seçim yapmakta ve hangi bilginin önemli olduğuna karar vermektedir.

Bu nedenle birey gerçeğin tamamını değil, gerçeğin kendi sinir sistemi tarafından seçilmiş ve işlenmiş bir temsilini deneyimlemektedir.

NSP açısından nörolojik katman yalnızca biyolojik bir yapı değildir.

Aynı zamanda yaşam deneyimlerinin ilk filtreleme alanıdır.

İnsanlar aynı olayı yaşayabilir ancak farklı sonuçlar çıkarabilirler.

Bu farklılığın önemli nedenlerinden biri nörolojik işlemleme süreçlerindeki bireysel farklılıklardır.

NSP’ye göre davranışların ilk temeli olayların kendisi değil, olayların nasıl işlendiğidir.

Bu nedenle nörolojik katman insan davranışının başlangıç noktalarından biri olarak kabul edilmektedir.

2.4.2 Somatik Katman

NSP’nin en önemli varsayımlarından biri, insan deneyiminin yalnızca zihinsel süreçlerden oluşmadığıdır.

Her yaşantı aynı zamanda bedensel bir karşılığa sahiptir.

Bu nedenle NSP insanı yalnızca düşünen değil, aynı zamanda bedeni aracılığıyla yaşayan bir organizma olarak tanımlamaktadır.

Somatik katman, bireyin deneyimlerinin bedensel düzeydeki karşılıklarını ifade etmektedir.

Bir tehdit algısı oluştuğunda yalnızca düşünceler değişmez.

Kalp ritmi değişebilir.

Kas tonusu değişebilir.

Nefes örüntüsü değişebilir.

Duruş değişebilir.

Benzer şekilde güven, huzur ve rahatlama deneyimleri de belirli bedensel organizasyonlarla birlikte ortaya çıkmaktadır.

NSP açısından beden yalnızca sonuçların görüldüğü bir alan değildir.

Beden aynı zamanda davranış üretim sürecinin aktif bileşenlerinden biridir.

Bu nedenle somatik süreçler insan davranışının anlaşılmasında temel öneme sahiptir.

2.4.3 Duygusal Katman

İnsan davranışlarını anlamada duygular merkezi bir rol oynamaktadır.

Duygular organizmanın çevresel olaylara verdiği uyum tepkileridir.

Korku korumaya yöneltir.

Öfke sınır oluşturmaya yardımcı olur.

Üzüntü kayıpların işlenmesini destekler.

Sevinç yaklaşma davranışlarını güçlendirir.

Ancak NSP açısından önemli olan nokta, bireyin yalnızca yaşadığı olaylara değil, olaylara yüklediği anlamlara tepki vermesidir.

Bu nedenle duygular yalnızca hissedilen durumlar değildir.

Aynı zamanda bireyin dünya ile kurduğu ilişkinin önemli göstergeleridir.

Duygusal katman davranışların yönünü belirleyen temel sistemlerden biri olarak değerlendirilmektedir.

2.4.4 Öz Bilinç Katmanı

NSP’nin teorik açıdan en özgün alanlarından biri öz bilinç katmanıdır.

Öz bilinç, bireyin yalnızca deneyim yaşaması değil; yaşadığı deneyimi gözlemleyebilmesi, değerlendirebilmesi ve anlamlandırabilmesidir.

Bir insan korku yaşayabilir.

Ancak aynı zamanda korktuğunu fark edebilir.

Bir insan hata yapabilir.

Ancak aynı zamanda yaptığı hatayı değerlendirebilir.

Bu ikinci süreç öz bilinç düzeyinde gerçekleşmektedir.

NSP’ye göre öz bilinç, insan davranışının yönünü belirleyen en önemli düzenleyici sistemlerden biridir.

Çünkü birey yaşadığı olayları yalnızca deneyimlemez.

Aynı zamanda bu olayların kendisi hakkında ne ifade ettiğini yorumlar.

Öz bilinç katmanı, deneyim ile kimlik arasında köprü oluşturmaktadır.

Bu nedenle ilerleyen bölümlerde NSP Öz Bilinç Kuramı ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

2.4.5 Kimlik Katmanı

Kimlik katmanı, bireyin kendisi hakkındaki temel kabullerini ve süreklilik gösteren benlik tanımlarını ifade etmektedir.

Kimlik yalnızca kişinin mesleği, cinsiyeti veya sosyal rolleri değildir.

Kimlik aynı zamanda;

* neyi yapabileceğine,

* neyi hak ettiğine,

* kimlerle ilişki kuracağına,

* nasıl bir yaşam sürdüreceğine

İlişkin temel varsayımlarını içermektedir.

NSP açısından insanlar çoğu zaman hedeflerine göre değil, kimliklerine göre davranmaktadır.

Bu nedenle davranış değişiminin kalıcı hale gelmesi için kimlik düzeyindeki organizasyonların anlaşılması gerekmektedir.

Kimlik katmanı, NSP’nin değişim modelinin merkezinde yer almaktadır.

2.4.6 Davranış Katmanı

Davranış katmanı sistemin dışarıdan gözlenebilen bölümünü oluşturmaktadır.

Konuşmak, susmak, çalışmak, ertelemek, ilişki kurmak, kaçınmak, liderlik etmek veya geri çekilmek gibi tüm gözlenebilir eylemler bu katmanda ortaya çıkmaktadır.

Ancak NSP açısından davranış başlangıç değil sonuçtur.

Davranış;

nörolojik işlemleme,

somatik organizasyon,

duygusal deneyim,

öz bilinç değerlendirmesi ve

kimlik yorumlarının

ortak ürünüdür.

Bu nedenle davranışın tek başına değerlendirilmesi çoğu zaman yetersiz kalmaktadır.

Kalıcı değişim için davranışı üreten sistemlerin bütününün anlaşılması gerekmektedir.

ALTI KATMANLI SİSTEM PERSPEKTİFİ

NSP’nin temel iddiası, insan davranışının tek bir sistem tarafından açıklanamayacağıdır.

İnsan davranışı;

Nörolojik,

Somatik,

Duygusal,

Öz bilinçsel,

Kimliksel ve

Davranışsal

Süreçlerin karşılıklı etkileşimi sonucunda ortaya çıkan çok katmanlı bir organizasyondur.

Bu nedenle bireyin yaşamında gözlenen sonuçları anlamak için yalnızca davranışlara değil, davranışları üreten katmanlar arasındaki ilişkilere de bakılması gerekmektedir.

NSP’nin Altı Katmanlı İnsan Modeli, kitabın ilerleyen bölümlerinde ayrıntılı olarak açıklanacak olan sorun oluşum modeli, değişim modeli, öz bilinç kuramı ve kimlik kuramının teorik temelini oluşturmaktadır.