BİLİMSEL ARAŞTIRMA ÇERÇEVESİ

5.2.NSP KAVRAMSAL ARAŞTIRMA MODELİ

Giriş

Bir kuramın bilimsel olarak değerlendirilebilmesi için yalnızca kavramlar üretmesi yeterli değildir.
Kavramlar arasındaki ilişkilerin açık biçimde tanımlanması gerekir.
Hangi değişkenin hangi değişkeni etkilediği açıklanmalıdır.
Kuramsal yapı içerisinde yer alan organizasyonların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğu ortaya konulmalıdır.
Bu nedenle NSP’nin bilimsel gelişim sürecindeki en önemli adımlardan biri, kuramsal kavramların sistematik bir araştırma modeli içerisinde tanımlanmasıdır.
Bu bölümde NSP’nin temel kavramsal araştırma modeli ortaya konulmaktadır.
Amaç, öz bilinçten başlayarak yaşam sonuçlarına kadar uzanan organizasyon zincirini bilimsel olarak açıklanabilir ve araştırılabilir bir yapı içerisinde değerlendirmektir.

NSP’nin Temel Varsayımı

NSP’nin temel varsayımı şudur:
İnsan yaşamını yalnızca yaşadığı olaylara göre değil, kendisini deneyimleme biçimine göre yaşamaktadır.
Bu nedenle yaşam sonuçlarını açıklamak için yalnızca çevresel koşulları veya davranışları incelemek yeterli değildir.
İnsanın kendisini nasıl deneyimlediği, nasıl tanımladığı ve yaşamını hangi kimlik organizasyonları üzerinden kurduğu da incelenmelidir.
NSP’nin kavramsal modeli bu varsayım üzerine inşa edilmiştir.

NSP Kavramsal Araştırma Modeli

NSP’ye göre insan yaşamındaki birçok sonuç aşağıdaki organizasyon zinciri üzerinden oluşmaktadır:
Öz Bilinç → Kimlik Organizasyonu → Davranış Örüntüleri → Yaşam Döngüleri → Yaşam Sonuçları
Bu model doğrusal bir neden-sonuç ilişkisi olarak değil, birbirini etkileyen dinamik bir sistem olarak değerlendirilmelidir.
Ancak araştırma amacıyla incelendiğinde her aşama bir sonraki aşamanın oluşumunda belirleyici rol oynamaktadır.

Birinci Düzey: Öz Bilinç

NSP modelinin başlangıç noktası öz bilinçtir.
Öz bilinç, bireyin kendisini nasıl deneyimlediğini ifade etmektedir.
Bu yapı içerisinde;
* Öz değer algısı,
* Yeterlilik algısı,
* Görünürlük algısı,
* Kabul edilme algısı,
* Kendilik deneyimi,
Yer almaktadır.
NSP’ye göre bireyin yaşam organizasyonunun temel belirleyicilerinden biri öz bilinçtir.
Bu nedenle model içerisinde öz bilinç temel bağımsız değişkenlerden biri olarak değerlendirilmektedir.

İkinci Düzey: Kimlik Organizasyonu

Öz bilinç organizasyonları zaman içerisinde kimlik yapılarını oluşturmaktadır.
Kimlik organizasyonu bireyin kendisini yaşam içerisinde nasıl konumlandırdığını ifade etmektedir.
Örneğin:
* Başarılı kimlik,
* Başarısız kimlik,
* Görünmez kimlik,
* Değersiz kimlik,
* Kurtarıcı kimlik,
* Yetersiz kimlik,
Gibi organizasyonlar öz bilinç yapılanmalarından etkilenmektedir.
NSP modeline göre kimlik organizasyonu, öz bilinç ile davranış örüntüleri arasındaki temel aracı mekanizmalardan biridir.

Üçüncü Düzey: Davranış Örüntüleri

Davranışlar insan sisteminin görünür tarafını oluşturmaktadır.
Ancak NSP açısından davranışlar çoğu zaman başlangıç noktası değil, daha derindeki organizasyonların sonucudur.
Kimlik organizasyonları belirli davranış örüntülerini etkileyebilmektedir.
Örneğin:
* Erteleme,
* Kaçınma,
* Kendini sabote etme,
* Aşırı uyum gösterme,
* Görünmez kalma,
* Risk almaktan kaçınma,
Gibi örüntüler kimlik organizasyonlarıyla ilişkili olabilir.
Bu nedenle davranışlar model içerisinde bağımlı değişkenlerden biri olarak değerlendirilmektedir.

Dördüncü Düzey: Yaşam Döngüleri

Davranış örüntülerinin zaman içerisinde tekrar etmesi yaşam döngülerini oluşturmaktadır.
Yaşam döngüleri NSP modelinin önemli kavramlarından biridir.
Çünkü bireyin yaşamında ortaya çıkan birçok tekrar eden sonuç bu döngüler aracılığıyla oluşmaktadır.
İlişki döngüleri…
Başarı döngüleri…
Kıtlık döngüleri…
Görünmezlik döngüleri…
Değersizlik döngüleri…
Bu yapının örnekleri arasında yer almaktadır.
NSP modeline göre yaşam döngüleri, davranış örüntülerinin zaman içerisindeki organizasyonel sonucudur.

Beşinci Düzey: Yaşam Sonuçları

Modelin son aşamasında yaşam sonuçları yer almaktadır.
Yaşam sonuçları bireyin deneyimlediği görünür çıktıları ifade etmektedir.
Örneğin:
* İlişki kalitesi,
* Yaşam doyumu,
* Mesleki başarı,
* Sosyal görünürlük,
* Öznel mutluluk,
* Psikolojik iyi oluş,
Bu alanlar içerisinde değerlendirilebilir.
NSP’ye göre yaşam sonuçları tek başına incelendiğinde sistemin tamamını açıklamak mümkün değildir.
Bu sonuçların arkasındaki organizasyonların da değerlendirilmesi gerekmektedir.

NSP Modelinde Geri Besleme Mekanizması

NSP modeli tek yönlü bir yapı değildir.
Model içerisinde güçlü geri besleme mekanizmaları bulunmaktadır.
Yaşam sonuçları bireyin öz bilinç organizasyonlarını etkileyebilir.
Öz bilinç kimliği etkileyebilir.
Kimlik davranışları etkileyebilir.
Davranışlar yaşam döngülerini etkileyebilir.
Yaşam döngüleri yeni yaşam sonuçları oluşturabilir.
Bu sonuçlar tekrar öz bilinç organizasyonlarına geri dönebilir.
Bu nedenle NSP modeli döngüsel ve dinamik bir sistem olarak değerlendirilmektedir.

Araştırma Açısından Modelin Önemi

Bu model NSP’nin bilimsel olarak araştırılabilmesinin temelini oluşturmaktadır.
Çünkü model içerisinde yer alan her yapı araştırma değişkeni olarak ele alınabilir.
Öz bilinç ölçülebilir.
Kimlik organizasyonları değerlendirilebilir.
Davranış örüntüleri analiz edilebilir.
Yaşam döngüleri incelenebilir.
Yaşam sonuçları çeşitli ölçeklerle ölçülebilir.
Bu durum NSP’nin yalnızca kuramsal bir sistem değil, aynı zamanda araştırılabilir bir model haline gelmesine katkı sağlamaktadır.

Gelecek Araştırmalar İçin Önerilen Model

NSP kapsamında yürütülecek araştırmalarda aşağıdaki temel modelin test edilmesi önerilmektedir:
Öz Bilinç → Kimlik Organizasyonu → Davranış Örüntüleri → Yaşam Döngüleri → Yaşam Sonuçları
Bu model doğrultusunda oluşturulacak araştırmalar, NSP kuramının bilimsel olarak değerlendirilmesine katkı sağlayabilir.
Aynı zamanda model içerisindeki değişkenler arasındaki ilişkilerin daha ayrıntılı biçimde incelenmesine olanak sağlayabilir.

Sonuç

NSP Kavramsal Araştırma Modeli, öz bilinçten başlayarak yaşam sonuçlarına kadar uzanan çok katmanlı bir organizasyon sistemini açıklamaktadır.
Bu model, insan yaşamındaki görünür sonuçların yalnızca davranışlardan değil; öz bilinç, kimlik organizasyonu ve yaşam döngüleri gibi daha derin yapılardan etkilendiğini varsaymaktadır.
Bu nedenle NSP’nin araştırma yaklaşımı, insan davranışlarını tek boyutlu açıklamalar yerine çok katmanlı organizasyonlar üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
Kuramın gelecekteki bilimsel gelişimi, bu modelin farklı örneklemler üzerinde test edilmesi ve elde edilen bulgular doğrultusunda geliştirilmesiyle mümkün olacaktır.
Bu nedenle NSP Kavramsal Araştırma Modeli, yalnızca teorik bir açıklama değil; aynı zamanda NSP’nin bilimsel araştırma programının temel çerçevesini oluşturmaktadır.