NEDEN NSP?
2.6.5.ERTELEME DAVRANIŞININ ÇOK KATMANLI YAPISI
Giriş
Erteleme davranışı, günlük yaşamda en sık karşılaşılan davranışsal örüntülerden biridir. Eğitim, iş yaşamı, kişisel gelişim, sağlık davranışları ve ilişkiler gibi birçok alanda bireyler yapmak istedikleri veya yapmaları gerektiğini bildikleri davranışları çeşitli nedenlerle geciktirebilmektedir.
Geleneksel bakış açıları ertelemeyi çoğu zaman zaman yönetimi eksikliği, disiplin yetersizliği, motivasyon düşüklüğü veya tembellik ile açıklama eğilimindedir.
Ancak bu açıklamalar birçok durumda yetersiz kalmaktadır.
Çünkü erteleyen bireylerin önemli bir bölümü ne yapmaları gerektiğini bilmektedir.
Hatta çoğu zaman yapılması gereken davranışın öneminin farkındadır.
Buna rağmen davranış başlamamakta, geciktirilmekte veya sürekli ertelenmektedir.
Bu durum önemli bir soruyu ortaya çıkarmaktadır:
Eğer birey yapılması gereken davranışın farkındaysa, neden harekete geçememektedir?
NSP açısından bu sorunun cevabı davranışın kendisinde değil, davranışı üreten çok katmanlı sistemlerde aranmalıdır.
Bu nedenle erteleme davranışı yalnızca bir alışkanlık veya zaman yönetimi problemi olarak değil; nörolojik, somatik, duygusal, öz bilinçsel, kimliksel ve davranışsal süreçlerin karşılıklı etkileşimi sonucunda ortaya çıkan çok katmanlı bir örüntü olarak değerlendirilmektedir.
NSP Perspektifinden Erteleme
NSP kuramına göre erteleme çoğu zaman bir zaman yönetimi problemi değildir.
Erteleme davranışı, bireyin belirli bir göreve, sorumluluğa veya hedefe ilişkin içsel organizasyonunun görünür sonucudur.
Birçok durumda birey görevden değil, görevin kendisinde oluşturduğu deneyimden kaçınmaktadır.
Bu nedenle NSP açısından erteleme davranışı çoğu zaman görünürdeki görev ile görünmeyen içsel süreçler arasındaki ilişkinin sonucu olarak ortaya çıkmaktadır.
Erteleme davranışı;
* başarısızlık korkusu,
* yetersizlik algısı,
* performans baskısı,
* eleştirilme endişesi,
* mükemmeliyetçilik,
* öz değer hassasiyetleri
Gibi süreçlerle ilişkili olabilmektedir.
Dolayısıyla erteleme, çoğu zaman yapılacak işten çok o işin bireyde oluşturduğu anlamlarla ilgilidir.
Nörolojik Katman Açısından Erteleme
NSP açısından ertelemenin ilk basamaklarından biri algısal değerlendirme süreçleridir.
Birey karşılaştığı görevi yalnızca yapılacak bir iş olarak değerlendirmemektedir.
Görev aynı zamanda çeşitli anlamlar taşıyabilmektedir.
Örneğin bir sunum hazırlamak;
Bir birey için öğrenme fırsatı,
Başka bir birey için ise başarısızlık riski anlamına gelebilmektedir.
Bu nedenle görevin kendisinden çok görevin nasıl algılandığı önem kazanmaktadır.
NSP açısından erteleme davranışlarında görevler sıklıkla tehdit, baskı veya başarısızlık ihtimaliyle ilişkilendirilebilmektedir.
Bu durum göreve yönelik yaklaşımı doğrudan etkileyebilmektedir.
Somatik Katman Açısından Erteleme
Erteleme davranışı yalnızca zihinsel bir süreç değildir.
Birçok birey görevle karşılaştığında belirgin bedensel deneyimler yaşamaktadır.
Göğüste sıkışma,
Karın bölgesinde gerginlik,
Omuzlarda yük hissi,
Bedensel huzursuzluk,
Enerji düşüklüğü
Gibi deneyimler ortaya çıkabilmektedir.
NSP açısından bu bedensel deneyimler yalnızca sonuç değildir.
Aynı zamanda davranış üretim sürecini etkileyen aktif unsurlardır.
Görev düşünüldüğünde oluşan bedensel rahatsızlık, bireyin göreve yaklaşmak yerine uzaklaşmasına neden olabilmektedir.
Bu nedenle somatik katman erteleme davranışının sürdürülmesinde önemli rol oynamaktadır.
Duygusal Katman Açısından Erteleme
Erteleme davranışları çoğu zaman belirli duygusal deneyimlerle ilişkilidir.
Kaygı,
Endişe,
Başarısızlık korkusu,
Hayal kırıklığı beklentisi,
Utanç,
Yetersizlik hissi
Sık karşılaşılan duygusal süreçler arasında yer almaktadır.
NSP açısından birey görevi değil, görevin oluşturduğu duygusal yükü ertelemeye çalışıyor olabilir.
Bu nedenle erteleme davranışı birçok durumda duygusal kaçınma örüntüsü olarak değerlendirilebilir.
Görev ertelendiğinde birey kısa süreli rahatlama yaşayabilir.
Ancak bu rahatlama geçicidir.
Görev varlığını sürdürdüğü sürece duygusal yük yeniden ortaya çıkmaktadır.
Öz Bilinç Katmanı Açısından Erteleme
NSP kuramında erteleme davranışının merkezinde öz bilinç değerlendirmeleri yer almaktadır.
Çünkü birey yalnızca görevi değerlendirmez.
Aynı zamanda kendisini de değerlendirmektedir.
Bu değerlendirmeler çoğu zaman şu biçimlerde ortaya çıkabilmektedir:
“Yeterince iyi yapamayacağım.”
“Hazır değilim.”
“Başarısız olacağım.”
“Benden beklenen düzeye ulaşamayacağım.”
“İnsanlar beni eleştirecek.”
Bu değerlendirmeler görevin kendisinden daha büyük bir psikolojik yük oluşturabilmektedir.
NSP açısından ertelemenin önemli bir bölümü görevin büyüklüğünden değil, bireyin kendisi hakkındaki değerlendirmelerinden kaynaklanabilmektedir.
Kimlik Katmanı Açısından Erteleme
Tekrarlayan öz değerlendirmeler zamanla kimlik organizasyonuna dönüşebilmektedir.
Başlangıçta yalnızca belirli bir göreve ilişkin olan yorumlar zamanla daha geniş kimlik tanımlarına dönüşebilir.
Örneğin:
“Bu görevi tamamlayamadım.”
İfadesi zamanla,
“Ben disiplinli biri değilim.”
“Ben zaten başarısız biriyim.”
“Ben işleri yarım bırakan bir insanım.”
Şeklindeki kimlik yorumlarına dönüşebilmektedir.
NSP açısından bu süreç kritik öneme sahiptir.
Çünkü kimlik düzeyine yerleşen yorumlar gelecekteki davranışları da etkileyerek erteleme örüntüsünün kalıcı hale gelmesine katkı sağlayabilmektedir.
Davranış Katmanı Açısından Erteleme
Davranış düzeyinde erteleme farklı biçimlerde ortaya çıkabilmektedir.
Birey;
* göreve başlamayabilir,
* sürekli hazırlık yapabilir,
* önemsiz işlerle meşgul olabilir,
* dikkat dağıtıcı faaliyetlere yönelebilir,
* karar vermeyi geciktirebilir.
Bu davranışların ortak özelliği, bireyin kısa vadede rahatsızlık veren deneyimlerden uzaklaşmasını sağlamasıdır.
Ancak uzun vadede görev tamamlanmadığı için baskı ve stres artabilmektedir.
Bu durum erteleme döngüsünün sürmesine katkı sağlayabilmektedir.
Katmanlar Arası Etkileşim ve Erteleme Döngüsü
NSP açısından erteleme davranışı aşağıdaki örüntü üzerinden sürdürülebilmektedir:
Görev veya Sorumluluk
↓
Tehdit veya Baskı Algısı
↓
Bedensel Gerginlik
↓
Kaygı ve Rahatsızlık
↓
Olumsuz Öz Değerlendirme
↓
Kimliksel Yorum
↓
Görevden Kaçınma
↓
Geçici Rahatlama
↓
Görevin Sürmesi ve Baskının Artması
↓
Döngünün Güçlenmesi
Bu süreç tekrarlandıkça erteleme davranışı daha kalıcı hale gelebilmektedir.
Mükemmeliyetçilik ve Erteleme İlişkisi
NSP açısından erteleme davranışının önemli kaynaklarından biri mükemmeliyetçi organizasyonlardır.
Bazı bireyler görevi tamamlamaktan çok kusursuz biçimde gerçekleştirmeye odaklanmaktadır.
Bu durumda hata yapma ihtimali tehdit olarak algılanabilmektedir.
Sonuç olarak birey göreve başlamamayı veya sürekli hazırlık aşamasında kalmayı tercih edebilmektedir.
Bu nedenle erteleme davranışı bazı durumlarda başarısızlık korkusundan değil, kusursuz olma zorunluluğundan beslenebilmektedir.
Örnek Vaka Analizi
Yüksek lisans tezini yazması gereken bir öğrenciyi ele alalım.
Öğrenci tez yazım sürecini sürekli geciktirmektedir.
Görev büyüdükçe tehdit algısı artmaktadır.
Bedensel gerginlik oluşmaktadır.
Kaygı yükselmektedir.
Öğrenci kendisini yeterince başarılı bulmamaktadır.
Bu değerlendirme zamanla “Ben akademik olarak yeterli değilim” biçimindeki kimlik yorumlarını güçlendirmektedir.
Sonuç olarak öğrenci yazmaya başlamak yerine farklı işlerle meşgul olmaktadır.
Bu durum kısa süreli rahatlama sağlasa da tez süreci ilerlemedikçe baskı daha da artmaktadır.
Bu örnek erteleme davranışının çok katmanlı organizasyonunu göstermektedir.
Araştırma Hipotezleri
Hipotez 1:
Başarısızlık beklentisi arttıkça erteleme davranışı artmaktadır.
Hipotez 2:
Olumsuz öz bilinç değerlendirmeleri ile erteleme davranışı arasında pozitif ilişki bulunmaktadır.
Hipotez 3:
Somatik gerginlik düzeyi yükseldikçe göreve başlama davranışı azalmaktadır.
Hipotez 4:
Kimlik düzeyindeki yetersizlik algısı erteleme davranışını yordamaktadır.
Hipotez 5:
Göreve ilişkin tehdit algısı azaldıkça erteleme davranışı azalmaktadır.
Kuramsal Sonuç
NSP açısından erteleme davranışı tembellik veya irade eksikliği olarak açıklanamaz.
Erteleme; nörolojik işlemleme, somatik organizasyon, duygusal deneyimler, öz bilinç değerlendirmeleri, kimlik yorumları ve davranışsal kaçınma örüntülerinin karşılıklı etkileşimi sonucunda ortaya çıkan çok katmanlı bir sistemdir.
Bu nedenle ertelemenin anlaşılması için yalnızca davranışın kendisine değil, davranışı üreten katmanlar arasındaki ilişkilere de bakılması gerekmektedir.
NSP’nin çok katmanlı modeli, erteleme davranışını bu bütüncül perspektif içerisinde açıklamayı amaçlamaktadır.